صادرات و واردات دو عامل موثر در رشد یا افول اقتصادی هر کشور است. در این میان، نوسانات ارزی تغییرات اساسی در روند صادرات و واردات ایجاد میکند. همین مسئله ایجاب میکند نظارت دقیق و پایداری بر تجارت بینالمللی صورت بگیرد تا بروز اختلال در این سطح به کمترین حد خود برسد تا شاهد ثبات و پیشرفت اقتصادی باشیم. هدف از پایهگذاری سامانه نیما در سال 1396، دقیقا به همین منظور بود.
سامانه نیما چیست؟
سامانه نیما (نظام یکپارچه معاملات ارزی)، در سال 1396، درست در زمان حسن روحانی به عنوان رئیس جمهور ایران، به صورت آزمایشی عملیاتی شد و از سال 1397، رسما مورد استفاده قرار گرفت. این سامانه، به عنوان یکی از زیرمجموعه های سامانه تجارت ایران، به صورت آنلاین، خدماتی در حوزه ارز بینالمللی به فعالان عرصه اقتصادی ارائه میکند. به عبارت دیگر، این سامانه، فضایی امن است که در راستای تسهیل امور ارزی راه اندازی شده و به صادرکنندگان کالاهای غیر نفتی اجازه میدهد تا درآمد ارزی خود را به واردکنندگان کالاها بفروشند.
ایده راهاندازی سامانه نیما چطور شکل گرفت؟
تا پیش از سال 1397 شمسی، آمار صادرات و واردات کالاها با دقت کافی ثبت نمی شد؛ به عنوان مثال در سال 1396 مشخص شد 27 میلیارد دلار از سرمایه ارزی کشور، از مرز خارج شده است؛ یعنی میزان گسترده ای از کالا، صرفا در لیست کالاهای صادراتی و وارداتی قرار میگرفتند اما عملا صادر یا وارد نمیشدند. به همین خاطر دولت برای ثبت دقیق تمامی آمارهای مربوطه و کنترل کامل بازار ارزی، این پورتال را در اختیار فعالان اقتصادی قرار داد.
حواله نیمایی چیست؟
این سامانه، بستری را فراهم کرده تا صرافیها، ارز مورد نیاز وارد کنندگان را به حساب آنها تزریق کنند. این فرایند برای واردکنندگان خارج از کشور نیز ممکن است و آنها نیز از این طریق، امکان تامین ارز لازم را خواهند داشت.
چه کسانی باید در سامانه نیما عضو شوند؟
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، سامانه نیما را به عنوان بستری امن و مطمئن برای ارائه خدمات ارزی تایید کرده است. تمام صرافی های معتبر می توانند با عضویت در این سامانه از خدمات آن بهره مند شوند. همچنین واردکنندگان کالا، برای خرید ارز و صادرکنندگان برای ارائه ارز می توانند در این سامانه به وب سایت سامانه جامع تجارت ایران مراجعه کنند. با این حساب، عناصر فعال در این حیطه به چهار گروه تقسیم میشوند:
- متقاضیان ارز یا همان واردکنندگان.
- تامین کنندگان ارز یا همان صادرکنندگان.
- نقش های واسطه یا همان شرکت های صرافی.
- سیاست گذار ناظر که معمولا همان بانک مرکزی است.
سامانه نیما علاوه بر تسهیل امور در سه حوزه کلان اقتصادی (صادرات، واردات و واسطهگری)، برای مصارف خردتری از جمله ارز مسافرتی، دانشجویی و درمانی نیز خدمات مناسبی ارائه میکند.
سامانه نیما؛ پلی میان سامانه جامع تجارت و سنا
نیما، به عنوان حلقه واسطه ای بین دو سامانه تجارت ایران و سنا مورد استفاده قرار میگیرد و امکان خرید و فروش ارز را برای فعالان اقتصادی در سطح گسترده فراهم میکند. برای اینکه با نقش و عملکرد این سامانه بهتر آشنا شویم، لازم است اطلاعاتی درباره دو سامانه دیگر یعنی تجارت و سنا کسب کنیم:
سامانه تجارت
سامانه تجارت ایران زیرساختی گسترده برای عملکرد بهتر تاجران اقتصادی و برقراری ارتباط با نهادها و سازمانهای مربوطه است. این سامانه به طور کلی شامل تمام مراحل خرید و فروش میشود؛ ازجمله: ثبت سفارش، دریافت مجوزهای لازم برای واردات، تامین ارز، استعلام، پیگیری و …
سامانه سنا
«سنا» یا به عبارت دیگر «سامانه نظارت ارزی»، شاخصی برای محاسبه و نمایش میانگین معاملات ارزی است و امکان خرید و فروش در آن وجود ندارد. به بیان دیگر، سامانه سنا، با هدف نظارت بر معاملات ارزی طراحی شده است و صرافان موظف هستند اطلاعات دقیق معاملههای خود را در آن ثبت کنند.
برای اطلاعات بیشتر در رابطه با سامانه سنا، لطفا به مقاله مربوط مراجعه کنید: سامانه سنا بانک مرکزی چیست؟ همه چیز درباره سامانه نظارت ارزی
سامانههای تجارت، سنا و نیما، هر سه تحت نظارت بانک مرکزی فعالیت میکنند. در مرحله نخست، متقاضیان ارز، درخواست خود را در سامانه تجارت ثبت میکنند. از طرف دیگر صادرکنندگان نیز، ارز خود را در این پرتال به فروش می گذارند. بانک مرکزی، با به نمایش گذاشتن آمار عرضه و تقاضا در سامانه، شرایط را برای حضور صرافان و واسطه گران فراهم میکند تا بین خریداران و فروشندگان ارتباط برقرار کنند. زمانی که انتقال وجه و خرید و فروش در سامانه نیما انجام شد، در نهایت نیز میانگین این معاملات در سامانه سنا منتشر میشود.
مزیتهای عضویت در نظام یکپارچه معاملات ارزی (نیما)
ثبت دقیق آمار و اطلاعات در این پرتال و شفاف بودن معاملات اقتصادی، مزایای متعددی به همراه دارد که در این قسمت به مهم ترین آنها اشاره میکنیم:
- جلوگیری از قاچاق کالا و معامله های غیرقانونی
- ارائه اطلاعات دقیق از پروسه عرضه و تقاضا به صادرکنندگان و وارد کنندگان
- احراز هویت فعالان اقتصادی
- ارائه منابع ارزی متعدد و دسترسی به تمام شرکت های صرافی
- آنلاین بودن خدمات و صرفه جویی در زمان
- ارائه خدماتی از قبیل عرضه ارز دانشجویی، مسافرتی و درمانی
نرخ ارز نیمایی
نوسانات فاحش نرخ ارز و شکاف عمیقی که بین ارز دولتی و آزاد ایجاد شد، منجر به طرح ارز نیمایی شد. این طرح که در آغاز به صورت نمایشی شروع به کار کرد، بعد از دو ماه به شکل رسمی به فعالان حوزه اقتصادی معرفی شد. در این طرح، بانک مرکزی با مشورت وزارت صنعت، معدن و تجارت سقف نرخ ارز را مشخص میکند.
این رقم برای حفظ بیشتر ثبات در زمینه تجارتهای بینالمللی، پایینتر از ارز آزاد و بالاتر از ارز دولتی تعیین میشود و صرفا در اختیار تجار قرار میگیرد؛ البته در این زمینه، محدودیتهایی وجود دارد و برای خرید و فروش هر نوع کالایی نمیتوان از آن بهره برد. هدف از این سیاست، در اولویت قرار دادن کالاها و نیازهای ضروری کشور است. طبیعی است که میزان عرضه و تقاضا و نرخ تورم، نقش برجسته ای در تعیین نرخ هرساله دارد.
اهمیت ارز نیمایی در واردات
با ارائه ارز نیمایی در بستر سامانه نیما، دو حیطه واردات و صادرات تحت نظارت دولت قرار میگیرد. این مسئله به این معنا است که آمار واردات از صادرات فراتر نمیرود و در حد متعادل و پایداری باقی می ماند؛ در نتیجه ارز اضافی و غیرضروری از کشور خارج نمیشود و خروج سرمایه اتفاق نمیافتد. به طور خلاصه می توانیم سامانه نیما را به عنوان یک کنترل گر بر اوضاع واردات و صادرات معرفی کنیم.
اهمیت ارز نیمایی در بورس ایران
جایگاه ارز نیمایی در حوزه واردات روشن شد؛ اما سوال دیگر این است که بازار بورس چگونه تحت تاثیر این ارز قرار میگیرد. در برخی از شرکت های بورسی، محصولات با قیمت ارز نیمایی در بازارهای داخلی و خارجی به فروش می رسند؛ به همین خاطر تغییرات قیمت آزاد ارز، اوضاع آن ها را در بازار بورس تغییر نمی دهد و از ثبات بیشتری بهره مند میشوند.
نحوه معامله ارز در سامانه نیما
خرید ارز به طور کلی از طریق سیستم بانکی اتفاق میافتد. خریداران می توانند خرید خود را از منابع بانک مرکزی یا منابع بانک عامل انجام دهند؛ اما به دلیل نوسانات ارز، اکثر واردکنندگان ترجیح می دهند به جای خرید مستقیم از بانک، صرافی های معتبر را واسطه کنند.
در این بخش از مقاله، قصد داریم نحوه کار کردن با سامانه نیما را برای سه گروه خریداران، فروشندگان و صرافان آموزش دهیم:
نحوه خرید ارز نیمایی توسط واردکننده
واردکنندگان یا به عبارت دیگر همان متقاضیان ارز، پس از عضویت در سامانه باید مراحل زیر را طی کنند (با این پیشفرض که از قبل برای دریافت کارت بازرگانی خود اقدام کردهاند):
- ثبتنام در آدرس http://www.ntsw.ir
- ورود به سامانه به عنوان واردکننده و ثبت سفارش کالای مد نظر. همانطور که گفته شد، در این مرحله لازم است نوع تامین ارز، «خرید از سیستم بانکی» انتخاب شود.
- دریافت تاییدیه ثبت سفارش توسط نهاد مربوطه (صمت، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت).
- مراجعه به بانک عامل: ارائه درخواست در جهت تامین ارز، دریافت گواهی ثبت آماری، ارائه وثیقه ها و تعهدات لازم.
- ورود مجدد به سامانه، وارد کردن اطلاعاتی از قبیل مشخصات حساب و ثبت درخواست.
- رویت پیشنهادات صرافی های مختلف در راستای فروش ارز و انتخاب بهترین گزینه از میان آنها.
- واریز وجه ریالی به حساب صرافی انتخاب شده.
- واریز ارز به حساب شخص فروشنده توسط صرافی.
- ثبت ابزار پرداخت توسط بانک.
- ارائه ثبت اسناد حمل به بانک به عنوان واردکننده (متقاضی).
- ثبت اسناد حمل (شامل بارنامه، پیشفاکتور، لیست بستهبندی، گزارش بسته بندی جزئی، گواهی مبدا، بیمهنامه، گواهی آزمایش یا بازرسی، گواهی نامه صادرات و …) در سامانه نیما توسط بانک عامل
- ثبت منشا ارز به دست وارد کننده
- صدور اعلامیه تامین ارز توسط بانک
- ترخیص محموله از گمرک
- پس گرفتن ضمانت های ارائه شده به بانک
نحوه فروش ارز نیمایی
برخلاف فرایند خرید، برای فروش ارز در سامانه نیما الزامی به داشتن کارت بازرگانی نیست. نکته دیگر اینکه دست فروشندگان برای قیمت گذاری روی ارز خود باز است و میتوانند هر مبلغی را برای فروش در نظر بگیرند. اما باید فضای رقابتی بازار ارز و همینطور سقف معین شده از طرف بانک مرکزی را نیز در این قیمت گذاری لحاظ کنند. فروشندگان یا صادرکنندگان، به طور کلی در سه دسته زیر قرار میگیرند:
- صادرکنندههای قطعی: فروشندگانی که پروانه صادرات برای آنها ثبت شده است.
- پیشفروشندهها: فروشندگانی که قبل از دریافت پروانه، به عرضه ارز اقدام می کنند.
- صادرکننده های خدمات.
مرحله اول | انتخاب نقش پایه حقیقی یا حقوقی
نقش پایه حقیقی به اشخاص عادی مربوط میشود که قصد فروش ارز را در سامانه دارند. نقش پایه حقوقی در اصل متعلق به شرکت ها و سازمان ها است؛ اما برای ثبت آنها، اشخاص ابتدا باید به عنوان شخص حقیقی وارد سامانه شوند و بعد مدارک مربوطه را جهت ثبت شرکت خود بارگذاری کنند.
مرحله دوم | عرضه ارز
عرضه کنندگان باید در قدم اول در سامانه تجارت و نیما ثبت نام کنند. آنها با مراجعه به سامانه جامع تجارت و انتخاب پروانه صادراتی، ارز خود را عرضه میکنند. پس از آن اطلاعات و درخواست های فروشندگان در سامانه نیما به نمایش درمیآید. این اطلاعات شامل نرخ ارز، مبلغ قابل فروش، کشور و بانکی که ارز در آن قرار دارد و شرایط پرداخت ارز می شود. صرافی ها می توانند اطلاعات ثبت شده را با یکدیگر مقایسه کنند و درنهایت برای خرید گزینه مورد نظر تقاضا دهند. اگر فروشنده با تقاضای صراف موافق باشد، با او وارد معامله میشود و ارز خود را به فروش میرساند.
خرید ارز نیمایی توسط صرافی
صرافی ها به عنوان یک حلقه واسط از آغاز تا پایان انجام معامله در این فرایند حضور دارند. زمانی که صادر کنندگان، درخواست های فروش خود را ثبت میکنند، اطلاعات آنها از طریق سامانه سنا در اختیار صرافان قرار میگیرد. همانطور که در بخش قبلی هم گفته شد این اطلاعات، نرخ ارز، مبلغ قابل فروش، کشور و بانکی که ارز در آن قرار دارد و شرایط پرداخت را در بر می گیرد. صرافان از بین گزینه های موجود، تقاضای خود را برای گزینه مد نظر مطرح می کنند. در این تقاضا، مقدار ارز مورد درخواست و اطلاعات حساب مقصد، حتما باید مشخص شود.
چنانچه فروشنده، با میزان مورد تقاضای صرافی موافق باشد درخواست آن را تایید میکند. معامله از اینجا به بعد به دو شکل ممکن است صورت بگیرد:
صدور حواله بعد از دریافت وجه
در شرایطی که صادر کننده، صدور حواله بعد از دریافت وجه ریالی را به عنوان نوع معامله انتخاب کند، صرافی موظف است پرداخت ریالی را انجام دهد و شناسه پرداخت را در سامانه ثبت کند. علاوه بر این، لازم است رسید پرداخت را هم در سامانه سنا بارگذاری کند. بعد از این مرحله، حواله از جانب فروشنده صادر میشود و صرافی میتواند ختم معامله را اعلام کند.
صدور حواله قبل از دریافت وجه
نوع دیگر معامله، صدور حواله قبل از دریافت وجه ریالی است؛ به طوری که ابتدا حواله از طرف فروشنده صورت میگیرد و بعد از آن صرافی نسبت به انتقال وجه ریالی اقدام میکند. زمانی که مبلغ مشخص شده پرداخت شد، مانند شیوه قبلی شناسه و رسید پرداخت از طرف صرافی ثبت میشود. در این شیوه، فروشنده است که با به سرانجام رسیدن فرایند معامله، باید ختم آن را اعلام کند.
سخن پایانی
سامانه نیما (سامانه نظام یکپارچه معاملات ارزی) از سال 1397 به طور رسمی مورد استفاده فعالان اقتصادی کلان قرار گرفت. این پرتال که تحت نظارت بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران راهاندازی شد، نقش مهمی در معاملات تجاری ایفا میکند. با شدت گرفتن تحریمها و افزایش شکاف بین ارز دولتی و آزاد، ارز نیمایی تاثیر زیادی در تعادل بازار واردات و همچنین بازار بورس ایفا کرد. هدف از راهاندازی سامانه نیما، شفاف سازی تجارت های گسترده و ایجاد توازن در میزان واردات و صادرات بود.
